Home / ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ / Η εξέγερση στη Τσιάπας και το μέλλον της ταξικής πάλης στη νέα τάξη πραγμάτων
314a

Η εξέγερση στη Τσιάπας και το μέλλον της ταξικής πάλης στη νέα τάξη πραγμάτων

AnW2-620xauto-1

Εισαγωγικό σημείωμα: Το παρών άρθρο γράφτηκε το 1994 από τονΧάρρυ Κλήβερ για το ιταλικό περιοδικό Riff-Raff που εκδίδεται στην Παδόβα της Ιταλίας. Η μετάφραση δική μας.

«Αν έχεις έρθει εδώ για να με βοηθήσεις, σπαταλάς τον χρόνο σου… Αλλά αν ήρθες επειδή η απελευθέρωσή σου συνδέεται με τη δική μου, τότε ας δουλέψουμε μαζί.»
-Αυτόχθονη γυναίκα

Είναι η ένοπλη εξέγερση του Ζαπατιστικού Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού (EZLN) στην μεξικάνικη πολιτεία της Τσιάπας απλά άλλη μια διαμαρτυρία των κολασμένων της γης σε μια ιστορία αντίστασης 500 χρόνων; Είναι απλά άλλη μια καταδικασμένη επανάληψη των προηγούμενων, αποτυχημένων λενινιστικών προσπαθειών για την οργάνωση των αγροτών ώστε να ενταχθούν στο κόμμα και να συνθλίψουν το κράτος; Ή υπάρχουν πράγματα σχετικά με την εξέγερση τα οποία πρόκεται να έχουν σοβαρές επιπτώσεις και μπορούν να μας διδάξουν κάτι σχετικά με το πως να παλέψουμε την παρούσα περίοδο; Η απάντηση, νομίζω, είναι πως οι δράσεις των Μάγιας Ινδιάνων της Τσιάπας και ο τρόπος που οι δράσεις αυτές έχουν κυκλοφορήσει στο Μεξικό, τη Βόρεια Αμερική και σε όλο τον κόσμο, πράγματι ενέχουν μερικά ζωτικά μαθήματα για όλους μας.

Το ηλεκτρονικό ύφασμα του αγώνα

Το πιο εντυπωσιακό πράγμα σχετικά με την ακολουθία των γεγονότων που τέθηκαν σε κίνηση στις 1 Ιανουαρίου 1994, έχει υπάρξει η ταχύτητα με την οποία τα νέα του αγώνα κυκλοφόρησαν κι η ραγδαιότητα των κινητοποιήσεων στήριξης που επέφεραν. Στην πρώτη περίπτωση, από την πρώτη κιόλας μέρα ο EZLN ήταν σε θέση να δημοσιοποιήσει αποτελεσματικά τις δράσεις του στέλνοντας φαξ με τις διακηρύξεις του, και μεταγενέστερα τις προκηρύξεις του, απευθείας σε μια ευρεία ποικιλία μέσων ενημέρωσης. Στη δεύτερη περίπτωση, η κυκλοφορία των δράσεων και διεκδικήσεών τους μέσω των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (αποτελεσματική επειδή ήταν απολύτως αναπάντεχες και τέτοιας κλίμακας που συγκροτούσαν «ειδήσεις») έχει συμπληρωθεί κι ενισχυθεί από την αυθόρμητη και εξίσου ραγδαία διάδοση των διεκδικήσεων κι εκθέσεων των δράσεών τους μέσω υπολογιστικών δικτύων ενημέρωσης, τα οποία συνδέουν τεράστιο αριθμό ανθρώπων που ενδιαφέρονται για γεγονότα τόσο εντός όσο κι εκτός του Μεξικού.

Αυτή η διάδοση, η οποία κινήθηκε αστραπιαία σε συζητήσεις και λίστες σε δίκτυα όπως το Peacenet (πχ carnet.mexnews), το διαδίκτυο (πχ Mexico-L, Native-L, Centam-L) και το Usenet (πχ soc.culture.Mexican, soc.culture.Latin-American), ύστερα συγκεντρώθηκε, ταξινομήθηκε, συντάχθηκε και μερικές φορές συντέθηκε και επαναδιαδόθηκε από ιδιαιτέρως επικεντρωμένες ομάδες στα δίκτυα. Για παράδειγμα, η Λατινοαμερικάνικη Βάση Δεδομένων του Πανεπιστημίου του Νέου Μεξικού στην Αλμπουκέρκη, ξεκίνησε να εκδίδει τακτικά τη συλλογή Chiapas News. Το Ινστιτούτο Γεωργίας και Εμπορικής Πολιτικής ξεκίνησε να εκδίδει το Chiapas Digest. Η ομάδα συζήτησης για τη Μεξανική Αγροτική Ανάπτυξη του Υπολογιστικού Δικτύου Εφαρμοσμένης Ανθρωπολογίας ξεκίνησε να συγκεντρώνει ειδήσεις και αναλύσεις και να τις καθιστά εύκολα διαθέσιμες στη δικτύου gopher σελίδα: Chiapas-Zapatista News. Το Ινστιτούτο Λατινοαμερικάνικων Σπουδών του Πανεπιστημίου του Τέξας έχει αντιγράψει αυτά τα αρχεία στη δική του πρωτοκόλλου επικοινωνίας gopher σελίδα LANIC [ΛατινοΑμερικάνικο Κέντρο Δικτύων και Πληροφοριών]. Πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη των πηγών αυτών και των μονοπατιών πρόσβασης σε αυτές μεταδίδονταν από αυτούς που γνώριζαν (ειδικών για το Μεξικό) σε αυτούς που ήθελαν να μάθουν (οποιοσδήποτε ενδιαφερόταν για την εξέγερση).

Καθώς κείμενα κι ειδήσεις του EZLN κυκλοφορούσαν, δημιουργούσαν και γρήγορα συνοδεύονταν από συζητήσεις, επιπρόσθετες πληροφορίες από αυτούς με βαθιά γνώση για τη Τσιάπας (πχ ακαδημαϊκούς που είχαν κάνεις έρευνες σε αυτό τον τομέα, υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ενδιαφέρονταν για τη μακρά ιστορία κακοποίησης στη Τσιάπας) και ραγδαία πολλαπλασιαζόμενες αναλύσεις της εξελισσόμενης κατάστασης και του υποβάθρου της. Όλη αυτή η ηλεκτρονικά κυκλοφορούμενη πληροφόρηση κι ανάλυση τροφοδότησε τα περισσότερο παραδοσιακά μέσα κυκλοφορίας των ειδήσεων της πάλης της εργατικής τάξης: στρατευμένες εφημερίδες, περιοδικά και ραδιοφωνικούς σταθμούς.

Το αντιNAFTA ιστορικό

Η ραγδαιότητα της διάδοσης οφείλεται, σε σημαντικό βαθμό, όχι μόνο στη τεχνική ικανότητα τέτοιων μέσων αλλά στην πολιτική τους ανταπόκριση κι αγωνιστικότητα. Βασική σε αυτή τη ραγδαία κυκλοφορία των ειδήσεων κι αναλύσεων για την εξέγερση στη Τσιάπας έχει υπάρξει η εμπειρία του αγώνα ενάντια στη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου Βόρειας Αμερικής (NAFTA).

Κατά τα τελευταία χρόνια, ο αγώνας ενάντια στη NAFTA πήρε τη μορφή αυξανόμενων συνασπισμών ομάδων βάσης από τον Καναδά, τις ΗΠΑ και το Μεξικό. Σε κάθε χώρα μια ευρεία συμμαχία, όπως το Μεξικάνικο Δίκτυο Δράσης για το Ελεύθερο Εμπόριο, συγκροτήθηκε από την συνένωση αρκετών εκατοντάδων ομάδων που αντιστέκονταν στο νέο εμπορικό σύμφωνο. Αυτή η συνένωση συνοδεύτηκε εν μέρει από κοινές συζητήσεις και δράσεις, κι εν μέρει από ανταλλαγή πληροφοριών κι αναλύσεων σχετικά με το νόημα και τις επιπτώσεις του συμφώνου. Όλο και περισσότερο, οι υπολογιστικές επικοινωνίες έγιναν βασικό πολιτικό εργαλείο για μια εξαιρετικά ραγδαία ανταλλαγή πληροφοριών κι αναλύσεων ανάμεσα σε ομάδες και άτομα. Οι ίδιες διαδικασίες επικοινωνίας συνέδεσαν τους συνασπισμούς σε κάθε χώρα με ένα τρόπο δεν είχε ξαναειδωθεί στο δυτικό ημισφαίριο. Η αντιNAFTA καμπάνια στο σύνολό της έχει μερικές φορές αποκαλεστεί «ανίερη συμμαχία» επειδή, μαζί με τα δίκτυα βάσης τα οποία αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του κινήματος, μια ποικιλία συντηρητικών ενώσαν τις φωνές τους για τη καταδίκη της NAFTA, συμπεριλαμβανομένης της ηγεσίας της Αμερικάνικης Ομοσπονδοίας Εργασίας-Συνέδριο των Βιομηχανικών Οργανώσεων (AFL-CIO), και πολιτικών όπως οι Pat Buchanan και Ross Perot. Τέτοιες πολιτικές μανούβρες αφομοίωσης ή απόσβεσης αυτόνομων κινημάτων είναι τυπικές των αμερικάνικων πολιτικών (και στις ΗΠΑ, και στον Καναδά και στο Μεξικό), αλλά αυτές οι προσπάθειες έχουν αποτύχει κι ο χαρακτήρας κι η οργάνωση του κινήματος στο σύνολό του επιβιώνει. Παρόλο που το αντιNAFTA κίνημα ήταν ανίκανο να εμποδίσει την επικύρωση της συμφωνίας, προσπάθειες για την παρακολούθηση του αντίκτυπου της NAFTA έτσι ώστε να διευκολυνθεί ο αγώνας εναντίον της συνεχίζονται, κι ο στόχος είναι ξεκάθαρα η ακύρωσή της.

Μια νέα οργανωτική μορφή

Πέρα από το συγκεκριμένο ζήτημα της συμφωνίας, η διαδικασία της ανοικοδόμησης της συμμαχίας έχει δημιουργήσει μια νέα οργανωτική μορφή -μια πολλαπλότητα οριζόντια συνδεδεμένων αυτόνομων ομάδων βάσης- που συνδέει όλου του είδους τους αγώνες στη Βόρεια Αμερική που είχαν προηγουμένως αποσυνδεθεί και διαχωριστεί.

Η ανταπόκριση αυτής της οργανωτικής μορφής στην κήρυξη του πολέμου από τον EZLN προέρχεται από τη σύνθεσή του. Από την αρχή, το χτίσιμο συμμαχιών για την αντιμετώπιση της NAFTA συμπεριλάμβανε όχι μόνο τους προφανείς ενδιαφερόμενους (οι Αμερικάνοι εργάτες απειλούνταν να χάσουν τη δουλειά τους καθώς τα εργοστάσια μεταφέρονταν στο Μεξικό, οι Μεξικανοί ανησυχούσαν για την εισβολή του αμερικανικού κεφαλαίου) αλλά μια ευρεία ποικιλία κι άλλων που μπορούσαν να δουν τις έμμεσες απειλές σε αυτή την καπιταλιστική αναδιοργάνωση των εμπορικών σχέσεων, πχ οικολόγοι ακτιβιστές, γυναικείες ομάδες, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ναι, οργανώσεις ομάδων αυτόχθονων σε όλη την ήπειρο. Κατά τα χρόνια του αγώνα ενάντια στη NAFTA, κυκλοφόρησαν κείμενα θέσεων, έγιναν μελέτες, μαίνονταν συζητήσεις για τις διασυνδέσεις των συμφερόντων όλων αυτών των ομάδων. Ο αντιNAFTA αγώνας αποδείχτηκε να είναι τόσο καταλύτης όσο και όχημα για το ξεπέρασμα των διαχωρισμών και της απομόνωσης που είχαν προηγουμένως αποδυναμώσει όλες τις συστατικές του ομάδες.

Έτσι, όταν ο EZLN παρέλασε στο San Cristobal και τις άλλες πόλεις της Τσιάπας, όχι μόνο εκείνοι που ήδη ενδιαφέρονταν για τους αγώνες των αυτόχθονων έδρασαν γρήγορα, αλλά το ίδιο έκαναν κι οι πολύ περισσότερο εκτενής οργανωτικές συνδέσεις των αντιNAFTA αγώνων. Ήδη σε ετοιμότητα, αξιοποιημένα καθημερινώς από μια ευρεία ποικιλία ομάδων, ήταν οι υπολογιστικές συζητήσεις κι οι λίστες των αντιNAFTA συμμαχιών. Έτσι, για πολλούς από όσους θα μπορούσαν ακολούθως να κινητοποιηθούν προς στήριξη του EZLN, οι πρώτες πληροφορίες για τους αγώνες του ήρθαν από τακτικές δημοσιεύσεις του NAFTA Monitor στο «trade.news» ή «trade.strategy» είτε στο Peacenet είτε στο διαδίκτυο. Ακόμη κι εάν οι εκπρόσωποι του EZLN δεν είχαν καταδικάσει ρητά τη NAFTA και δεν είχαν συγχρονίσει την επίθεσή τους ώστε να συμπίψει με την πρώτη μέρα της λειτουργίας της στο Μεξικό, οι συνδέσεις θα είχαν γίνει και κατανοηθεί μέσω του αντιNAFTA δικτύου.

Από την επικοινωνιακή στη φυσική δράση

Το ίδιο προϋπάρχον ύφασμα διασυνδέσεων βοηθάει στην ερμηνεία του γιατί η απίστευτα ραγδαία κυκλοφορία των ειδήσεων και πληροφοριών ακολουθήθηκε όχι μόνο από ανάλυση και γραπτές διακηρύξεις στήριξης, αλλά επίσης από μια ευρεία ποικιλία φυσικών δράσεων. Αυτό που ήταν εκπληκτικό από τις πρώτες μέρες του Ιανουαρίου μέχρι τον Φεβρουάριο, δεν ήταν η διαδεδομένες κι εγκάρδιες διαδηλώσεις στήριξης από μικροσκοπικές ομάδες αριστερών με παραδόσεις διεθνιστικής αλληλεγγύης, αλλά η πολύ πιο σημαντική ραγδαία κινητοποίηση άλλων ομάδων που όχι μόνο κατέβηκαν στους δρόμους, πχ τεράστιες διαδηλώσεις στο Μεξικό και μικρότερες διασκορπισμένες σε ΗΠΑ και Κανάδα (συνήθως σε μεξικανικές πρεσβείες ή προξενεία), αλλά κι έστειλαν αμέσως εκπροσώπους τους στη Τσιάπας για να περιορίσουν την κυβερνητική καταστολή υποβάλλοντας τις πράξεις της υπό κριτικό έλεγχο, καταγράφοντας και δημοσιοποιώντας τα εγκλήματά της. Δεν μπορεί να υπάρξει αμφιβολία πως οι δράσεις τους -κι η ακόλουθη ραγδαία κυκλοφορία των ευρημάτων και διακηρύξεών τους- συνεισφέραν στην άμβλυνση της κρατικής στρατιωτικής αντεπίθεσης, βοηθώντας (μαζί με όλες τις άλλες μορφές διαμαρτυρίας στο Μεξικό και αλλού) στον εξαναγκασμό της κυβέρνησης να μην εστιάσει στη στρατιωτική καταστολή, να δεχτεί μεσολάβηση και να αρχίσει διαπραγματεύσεις με έναν οπλισμένο εχθρό που είναι προφανές πως θα προτιμούσε να ισοπεδώσει (αν μπορούσε, το οποίο δεν είναι καθόλου προφανές).

1508502_641359392587087_1892693431_n

Το αυτόνομο κίνημα των αυτόχθονων

Ιδιαίτερα σημαντικό σε αυτές τις δράσεις δεν ήταν μόνο οι ανησυχίες των ομάδων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τόσο θρησκευτικών (πχ η Καθολική Επισκοπή της Τσιάπας, η Καναδική Διαεκκλησιαστική Επιτροπή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στη Λατινική Αμερική) όσο και κοσμικών (πχ η Διεθνής Αμνηστία, το Μεξικάνικο Εθνικό Δίκτυο Οργανώσεων Πολιτικών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων) -οι οποίες έχουν αυξήσει την ικανότητά τους για τέτοια μεσολάβηση τα τελευταία χρόνια- αλλά επίσης το κίνημα των αυτόχθονων πληθυσμών το οποίο οργανωνόταν σε τοπικό και σε αυξανόμενα διεθνές επίπεδο εδώ κι αρκέτο καιρό.

Εντός του Μεξικού, τα τελευταία χρόνια, ομάδες και κοινότητες Ινδιάνων κι αγροτών έχουν αναπτύξει δίκτυα συνεργασίας για να αγωνιστούν για τα πράγματα που χρειάζονται: σχολεία, καθαρό νερό, επιστροφή της γης τους, ελεθερία από την κρατική καταστολή (αστυνομικοί και στρατιωτικοί βασανισμοί, φυλακίσεις και δολοφονίες) κλπ. Δεδομένης της άγριας αυτονομίας των κοινοτήτων -μερικές φορές βασισμένες στον παραδοσιακό ηθικό πολιτισμό και γλώσσα- που συμμετείχαν, αυτά τα δίκτυα έχουν σχηματιστεί όπως το ηλεκτρονικό δίκτυο που περιέγραψα παραπάνω: με έναν οριζόντιο, αντιεραρχικό τρόπο. Πράγματι, ένας όρος που χρησιμοποιείτε συχνά από τους συμμετέχοντες αντί για «δίκτυα» -από τη λέξη «δίχτυ» που υπονοεί πως σε έχουν πιάσει- είναι η «αιώρα», καθώς η χαλαρή της πλέξη αλλάζει μορφή σύμφωνα με τις ανάγκες (πχ σωματότυπος) του κάθε χρήστη. Αυτά τα δίκτυα, τα οποία έχουν εξελιχθεί στο να διασυνδέουν αγροτικές και αυτόχθονες κοινότητες, όχι μόνο συνδέουν μεταξύ τους χωριά στην επαρχεία, αλλά φτάνουν επίσης στις πόλεις, όπου γειτονιές που δημιουργήθηκαν από εσωτερικούς μετανάστες από αγροτικές περιοχές διατηρούν τις στενές σχέσεις τους με τα αγροτικά σημεία προέλευσής τους.

Πολλές ομάδες αυτόχθονων με σαφώς καθορισμένο ινδιάνικο πολιτισμό και γλώσσες, δεν έχουν μόνο οργανωθεί για αυτοάμυνα, αλλά έχουν έρθει σε επαφή μεταξύ τους για να σχηματίσουν τοπικές και διεθνείς συμμαχίες. Αυτή η διαδικασία γίνεται με έναν επιταχυνόμενο τρόπο για αρκετά χρόνια, όχι μόνο στο Μεξικό αλλά σε όλη την αμερικάνικη ήπειρο, και αλλού. Παρακινούμενοι σε νέες προσπάθειες από το παράδειγμα του κινήματος για τα κοινωνικά δικαιώματα των μαύρων στη Βόρεια Αμερική από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 (πχ η άνοδος του Κινήματος Αμερικάνων Ινδιάνων) και εξαναγκασμένοι σε δράση από κρατικά υποστηριγμένες επιθέσεις στη γη τους στη νότια και κεντρική Αμερική (πχ την περίφραξη του Αμαζονίου), οι αυτόχθονες έχουν ξεπεράσει τις χωρικές και πολιτικές διαιρέσεις, οι οποίες τους είχαν απομονώσει κι αποδυναμώσει, μέσω συμμαχιών κι αλληλοβοήθειας.

Το 1990 μια Πρώτη Ηπειρωτική Συνάντηση Αυτόχθονων Λαών οργανώθηκε στο Κίτο, Εκουαδόρ. Αντιπρόσωποι από περισσότερα από 200 έθνη αυτόχθονων από όλο το ημισφαίριο παρεβρέθησαν και ξεκίνησαν ένα κίνημα συνεργασίας για να επιτύχουν ηπειρωτική ενότητα. Για να διατηρήσουν τη διαδικασία σχηματίστηκε μια Ηπειρωτική Συντονιστική Επιτροπή Αυτόχθονων Εθνών και Οργανώσεων (CONIC) σε μια μεταγενέστερη συνάντηση στον Παναμά το 1991. Το κεντρικό σύμβολο κι αλληγορία της προσπάθειάς τους είναι η εικόνα των Μάγιας με τον αετό και τον κόνδορα. Σύμφωνα με την παράδοση, ο αετός συμβολίζει τους λαούς της Βόρειας Αμερικής κι ο κόνδορας αυτούς της Νότιας. Η ενότητα που αναζητούσαν δεν είναι η ενότητα του πολιτικού κόμματος ή συνδικάτου -στερεοποιημένη και διαιωνισμένη από ένα κεντρικό σώμα ελέγχου- αλλά μια ενότητα επικοινωνίας κι αλληλοβοήθειας ανάμεσα στα αυτόνομα έθνη και λαούς.

Μια δεύτερη Ηπειρωτική Συνάντηση οργανώθηκε τον Οκτώβριο του 1993 στη Temoaya, Μεξικό. Μια από τις ομάδες που φιλοξένησαν τη συνάντηση ήταν το Ανεξάρτητο Μέτωπο Αυτόχθονων Λαών (FIPI) κι ένα από τα μέλη του FIPI ήταν η Συντονιστική Επιτροπή Οργανώσεων των Μάγιας στον Αγώνα για Απελευθέρωση (COLPULMALI) από το San Cristobal, Τσιάπας, μια από τις πρώτες πόλεις όπου η επίθεση του EZLN ξεκίνησε. Η COLPULMALI, σύμφωνα με πληροφορίες, αποτελείται από 11 οργανώσεις των Μάγιας από τις τρεις περιοχές της Τσιάπας που έχουν βιώσει τις πιο βίαιες συγκρούσεις από την 1η Ιανουαρίου.

Αντιμέτωποι με τη βία της μεξικανικής στρατιωτικής αντεπίθεσης, το FIPI κάλεσε τη CONIC ζητώντας άλλοι Ινδιάνοι από το δίκτυο να έρθουν στη Τσιάπας ως παρατηρητές για να βοηθήσουν στον περιορισμό της κρατικής βίας. Η CONIC απάντησε αμέσως οργανώνοντας διεθνείς αντιπροσωπείες οι οποίες ταξίδεψαν στα πεδία των μαχών. Όταν έφτασαν στη Τσιάπας, τους υποδέχτηκαν από τα τοπικά γραφεία του Συμβουλίου Επικρατείας των Αυτόχθονων κι Αγροτικών Οργανώσεων -αποτελούμενο από 280 οργανώσεις αυτόχθονων κι αγροτών σε όλη τη χώρα. Αυτού του είδους η διεθνής δημοσιότητα και πίεση εξανάγκασε τον Μεξικανό πρόεδρο Salinas να συναντηθεί με 42 εκπροσώπους του Συμβουλίου στις 25 Ιανουαρίου, μια συνάντηση η οποία προσπέρασε τα επίσημα πολιτικά μέσα διαμεσολάβησης και νομιμοποίησε (σε πικρία του κράτους) την αυτόνομη πολιτική οργάνωση των Ινδιάνων. (Όχι μόνο έχει ο EZLN απορρίψει κυβερνητικά γραφεία αλλά έχει επίσης απορρίψει ρητά κάθε μεσολάβηση από εκπροσώπους οποιουδήποτε πολιτικού κόμματος. Σε ένα ανακοινωθέν στις 13 Ιανουαρίου, ο EZLN δήλωσε: οι μεσολαβητές «δεν πρέπει να ανήκουν σε κανένα πολιτικό κόμμα. Δεν θέλουμε ο αγώνας μας να χρησιμοποιηθεί από τα διάφορα κόμματα για να αποκτήσουν εκλογικά προνόμια, ούτε θέλουμε η καρδιά που βρίσκεται πίσω από τον αγώνα μας να παρερμηνευτεί»). Ως αποτέλεσμα τέτοιας διεθνής οργάνωσης και δράσης, οι θέσεις τόσο του EZLN όσο και των Ινδιάνων της Τσιάπας γενικότερα, έχουν ισχυροποιηθεί δραματικά στους τωρινούς αγώνες τους. Είναι αυτή η δύναμη η οποία έχει εξαναγκάσει την κυβέρνηση να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Οι ρίζες της οργάνωσης: αυτοαξιοποίηση

Αυτές οι νέες οργανωτικές μορφές δεν έχουν δημιουργηθεί από το πουθενά, αλλά έχουν αναδυθεί από το υλικό έδαφος της αυτοδραστηριότητας των αυτόχθονων λαών. Σε μια περίοδο στην οποία διακηρύξεις εθνικής και εθνοτικής ταυτότητας έχουν αποκτήσει δραματικά αρνητικές έννοιες στην Ευρώπη λόγω της φονικής βαναυσότητας που διαιωνίζεται στην πρώην Γιουγκοσλαβία και σε κομμάτια της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, ο σχηματισμός τοπικών και διεθνών ομαδοποιήσεων αυτόχθονων λαών στην Αμερική που εργάζονται μαζί με αλληλοβοήθεια παρέχει μια εντυπωσιακή αντίθεση.

Αυστηρώς στο ιδεολογικό επίπεδο της εθνικής κι εθνοτικής ταυτότητας, οι καταστάσεις στην κεντρική Ευρώπη και στην Αμερική έχουν επιφανειακές ομοιότητες -τη διακήρυξη του δικαιώματος για αυτοπροσδιορισμό εντός γεωγραφικά καθορισμένων χώρων. Οι Βόσνοι, Σέρβοι, Κροάτες, Αζέροι [οι κάτοικοι του Αζερμπαϊτζάν], Γεωργιανοί κλπ, διεκδικούν το δικαίωμα της δικής τους γης, γλώσσας και πολιτισμού, όπως οι αυτόχθονες ομάδες στην Αμερική.

Αλλά σε ένα βαθύτερο επίπεδο του περιεχομένου των κοινωνικών σχέσεων ενσωματωμένο σε αυτούς τους πολιτισμούς, γλώσσες και σχέσεις με τη γη, φαίνεται να υπάρχουν θεμελιώδεις διαφορές. Όποιες κι αν είναι οι διαφορές τους, οι επιθυμίες κι οι στόχοι των αντιπάλων στην κεντρική Ευρώπη φαίνεται να μην μπορούν να διαχωριστούν (εντός του παρώντος πολιτικού σχήματος) από τις κληρονομημένες δομές της καπιταλιστικής συσσώρευσης εννοημένες ως δομές κοινωνικής εντολής οργανωμένες μέσω της υποταγής της ζωής σε ατέλειωτη εργασία. Οι μετακομμουνιστικοί πολιτικάντηδες οι οποίοι έχουν μετατρέψει εθνικές και εθνοτικές διαφορές σε ανταγωνισμό, μίσος και βία, δεν δείχνουν κανένα σημάδι κανενός κοινωνικού έργου πέρα από τη διεύρυνση του δικού τους μεριδίου κοινωνικής εντολής. Το γεγονός ότι μια τέτοια εντολή θα έπαιρνε την μορφή μαζικών σφαγών, ταπεινώσεων (συστηματικοί βιασμοί) και καταστροφής των κοινοτήτων, ενώ αύριο ίσως πάρει την μορφή εργοστασιακής εργασίας, δουλειάς γραφείου και τυφλής ιδεολογίας, είναι αρκετά συνεπές με την εμπειρία των τελευταίων μερικών αιώνων του καπιταλισμού. Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει κανένα αποδεικτικό στοιχείο κάποιου θεμελιώδης αναπροσανατολισμού της κοινωνικοοικονομικής τάξης της κεντρικής Ευρώπης πέρα από μια πολιτική αναδιοργάνωση και διευρυμένη χρήση των μηχανισμών της αγοράς για την επίτευξη συσσώρευσης. Ασφαλώς, υπάρχουν θεμελιώδεις προβληματισμοί ανάμεσα στους λαούς της κεντρικής Ευρώπης· υπάρχουν άτομα κι ομάδες με βαθύτερα οράματα, αγωνιζόμενοι ενάντια στο τρέχον ολοκαύτωμα. Δυστυχώς, η δύναμή τους είναι τόσο περιορισμένη που δεν μπορεί να ακουστεί η φωνή τους σε μια περιοχή κυριαρχούμενη από τους ήχους του πολέμου και τους μίσους.

Από την άλλη, ανάμεσα στα ινδιάνικα έθνη και τους λαούς της Αμερικής, η διακήρυξη της εθνικής ταυτότητας, της πολιτισμικής μοναδικότητας και της γλωσσικής και πολιτικής αυτονομίας έχει ρίζες όχι μόνο σε μια εκτενή κριτική των ποικίλων μορφών του δυτικού πολιτισμού και της καπιταλιστικής οργάνωσης, τα οποία τους επιβλήθηκαν μέσω κατακτήσεων, αποικικοκρατισμού και γενοκτονιών, αλλά επίσης και στη διακήρυξη μιας ευρείας ποικιλίας ανανεωμένων κι επαναπροσδιορισμένων πρακτικών που περιλαμβάνουν τόσο τις κοινωνικές σχέσεις όσο και τη σχέση μεταξύ των ανθρώπινων κοινοτήτων και της υπόλοιπης φύσης. Οι αγώνες των Ινδιάνων στη Τσιάπας δεν είναι μόνο ενάντια στην εκμετάλλευσή τους, ενάντια στην ασέβεια με την οποία παραδοσιακά τους έχουν συμπεριφερθεί, ενάντια στη βαναυσότητα της καταστολής τους από συμμορίες, την αστυνομία και τον μεξικανικό στρατό, ενάντια στη κλοπή της γης τους και των πόρων της, αλλά επίσης στοχεύουν και στην επέκταση του χώρου, χρόνου και πόρων διαθέσιμων σε αυτούς για την επεξεργασία των δικών τους τρόπων ύπαρξης, των δικών τους πολιτισμών, θρησκειών κλπ. Δεν μάχονται για ένα μεγαλύτερο κομμάτι της πίτας, αλλά για μια πραγματική αυτονομία από ένα κοινωνικό σύστημα, το οποίο κατανοούν πολύ καλά ότι πάντα τους είχε σκλάβους και προσπαθούσε να καταστρέψει τον τρόπο ζωής τους, μια θετική αυτονομία εντός της οποίας μπορούν να αυτοαξιοποιηθούν, δηλαδή να εφεύρουν κι αναπτύξουν τους δικούς τρόπους ύπαρξης. (Αυτή δεν είναι μια διαδικασία ελεύθερη από συγκρούσεις. Δες την αναφορά παρακάτω για τους αγώνες των αυτόχθονων γυναικών).

Αυτή η αυτοαξιοποίηση έχει συχνά παρουσιαστεί από εξωτερικούς παρατηρητές, και μερικές φορές κι από τους άμεσα εμπλεκόμενους, με όρους διατήρησης της παράδοσης, των παραδοσιακών τρόπων και πρακτικών ζωής. Ως αποτέλεσμα, οι αυτόχθονοι λαοί έχουν συχνά ειδωθεί ως θεμελιωδώς αντιδραστικοί, οπισθοδρομικοί λαοί, με στατικές νοοτροπίες, συντηρητικές επιβιώσεις των προκαπιταλιστικών καιρών. Οι πραγματικές διαδικασίες της κοινωνικής ζωής εντός τέτοιων κοινοτήτων αυτόχθονων είναι ωστόσο πολύ περισσότερο πολυσύνθετες και δυναμικές απ’ ότι συνήθως τους αναγνωρίζεται. Από τους ορθόδοξους μαρξιστές που έχουν δει μόνο τη «βλακεία» της αγροτικής ζωής και συζητούσαν για το πως να μετατρέψουν τους Ινδιάνους κι αγρότες σε καλούς προλετάριους, έως τους mainstream πολιτικούς επιστήμονες κι οικονομολόγους της μετά Β’ ΠΠ εποχής που είδαν μόνο «ανορθολογικότητα» και συζητούσαν για το πως να εκσυγχρονίσουν τις αγροτικές περιοχές και να κάνουν τη γεωργία πιο αποδοτική, δεν είναι υπερβολή να πούμε πως οι διαννοούμενοι των μητροπόλεων, απ’ όλο το εύρος του πολιτικού φάσματος, έχουν παρενοήσει -είτε άθελα τους είτε επειδή εξυπηρετεί τους σκοπούς τους- τις ζωές κι επιθυμίες των αγροτών κι αυτόχθονων λαών.

Όμως, τα τελευταία 20 χρόνια περίπου, οι αγρότες κι Ινδιάνοι έχουν επιτύχει να ακουστούν πάνω από τα γελάκια των ιδεολόγων και των σχεδιαστών. Αυτό έχει επιτευχθεί εν μέρει λόγω της ίδιας της αυτοδραστηριότητάς τους, την αυτοοργάνωση που περιέγραψα παραπάνω, κι εν μέρει λόγω των θεμελιώδων μετατοπίσεων της συνολικής ταξικής σύνθεσης, η οποία έχει κάνει πολλούς περισσότερους πρόθυμους να τους ακούσουν. Όχι μόνο οι αγώνες όλων των ειδών των «μειονοτήτων» έχουν οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη κοινή αλληλεπίδραση μεταξύ τους, αλλά η ποιοτική κριτική στον καπιταλισμό έχει οδηγήσει πολλούς ανθρώπους στο να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές νοήματος τις οποίες ίσως θελήσουν να χρησιμοποιήσουν στις δικές τους διαδικασίες αυτοαναγέννησης και αυτοαξιοποίησης. Από τη μια, οι ίδιοι οι αυτόχθονοι λαοί έχουν οργανωθεί γύρω από ζητήματα που απασχολούν ένα ευρύτερο ακροατήριο, σχηματίζοντας ομάδες όπως το Περιβαλλοντικό Δίκτυο Αυτόχθονων (IEN) – μια από τις ομάδες που έχουν κινητοποιηθεί ενάντια στην κρατική καταστολή στη Τσιάπας. Από την άλλη, μια φαινομενικά ατελείωτη ποικιλία ατόμων κι ομάδων, από ρομαντικούς του New Age κινήματος έως στρατευμένους οικολόγους, έχουν αντλήσει από τις ινδιάνικες ιδέες και πρακτικές για να αναδιαμορφώσουν τις ζωές τους.

Πουθενά αυτό δεν έχει υπάρξει πιο εμφανές απ’ ότι στο οικολογικό κίνημα, όπου πολλοί έχουν διερευνήσει τις στάσεις και πρακτικές των αυτόχθονων ως έμπνευση για την αναδόμηση των ανθρώπινων σχέσεων με τη φύση. Ως αποτέλεσμα, δεν πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη πως στο κέντρο των συγκρούσεων στη Τσιάπας σήμερα είναι η γη, ακριβώς όπως τις ημέρες του Μεξικανού επαναστάτη Εμιλιάνο Ζαπάτα από τον οποίο ο EZLN πήρε το όνομά του. Όχι μόνο ήταν οι Ινδιάνοι της Τσιάπας κατά κύριο λόγο αποκλεισμένοι από τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν το 1934 υπό την προεδρία του Lazaro Cardenas, αλλά από τότε τοπικοί γαιοκτήμονες έχουν επανειλημμένως χρησιμοποιήσει τόσο νόμιμα όσο και παράνομα μέσα για να αρπάξουν όλο και περισσότερη γη από τους Ινδιάνους. Η διαδικασία της πρωταρχικής συσσώρευσης εδώ και καιρό έγινε μόνιμη, κι οι διαδικασίες των περιφράξεων έχουν υπάρξει ένα ατελείωτο μαρτύριο για τους Ινδιάνους της Τσιάπας.

Επιπλέον, ο σαφής σύνδεσμος άναμεσα στην κήρυξη πολέμου του EZLN και τη NAFTA προέρχεται, εν μέρει, από τη συνεισφορά της NAFTA στην περίφραξη της γης των Ινδιάνων. Χρησιμοποιώντας τη NAFTA (κι ένα «πρόγραμμα δομικής προσαρμογής» του ΔΝΤ) ως πρόσχημα, η μεξικάνικη κυβέρνηση άλλαξε το άρθρο 27 του Συντάγματος του 1917 που προστάτευε τις κοινοτικές γαίες από περίφραξη, κι έτσι έκανε νόμιμη την πώλησή τους και συγκεντροποίησή τους στα χέρια των τοπικών αγροτικών αλλά και πολυεθνικών επιχειρήσεων. Ήδη η Banrural, η κυβερνητική αγροτική τράπεζα ανάπτυξης, προωθεί μαζικές κατασχέσεις ενάντια σε χρεωμένους αγρότες. Η πώληση της κατασχόμενης γης σε ξένες αγροτικές επιχειρήσεις θα επιφέρει ξένο συνάλλαγμα για τη συνέχιση των πληρωμών του εξωτερικού χρέους του Μεξικού. Αυτό είναι εκείνο που οι Ινδιάνοι έχουν δει κι αυτό είναι εκείνο που ο EZLN έχει υποδείξει στον κόσμο. Στα τέλη του Ιανουαρίου, εμπνευσμένοι από τις επιτυχίες του EZLN, χιλιάδες αγρότες μπλόκαραν τις εισόδους σε δεκάδες τράπεζες στην Tapachula, μια πόλης της Τσιάπας κοντά στα σύνορα με τη Γουατεμάλα. Τα αιτήματά τους; Η ακύρωση των χρεών τους και τη παύση των περιφράξεων γης.

Αυτή η σε εξέλιξη ιστορία της απαλλοτρίωσης της γης των αυτόχθονων και των αγροτών (η οποία επιταχύνει την απέλαση των ανθρώπων από την επαρχεία προς τις ήδη φριχτά υπερπληθυσμένες και μολυσμένες πόλεις) είναι το γιατί ο EZLN έχει χαρακτηρίσει τη NAFTA μια «θανατική ποινή» για τον αυτόχθονα πληθυσμό. Μια θανατική ποινή όχι μόνο επειδή κόσμος θα πεθάνει (πολλοί θα δολοφονηθούν και λιμοκτονίσουν καθώς μάχονται ή οπισθοχωρούν) αλλά επειδή τρόποι ζωής σκοτώνονται. Αυτή είναι η ιστορία του καπιταλισμού την οποία οι Ινδιάνοι έχουν υποφέρει κι αντισταθεί για 500 χρόνια. Η αξιοποίηση του κεφαλαίου πάντα σήμαινε την απαξίωση και καταστροφή των μη καπιταλιστικών τρόπων ζωής, τόσο αυτών που προηγούνταν όσο κι αυτών που έχουν ξεπηδήξει αναζητώντας να πάνε πέρα από αυτόν. Έχει φτάσει να γίνει αρκετά ευρέως αναγνωρισμένο πως ανάμεσα στις απέραντες εξαφανίσεις που προκάλεσαν οι καταστροφές του καπιταλισμού, δεν έχουν υπάρξει μόνο αυτές των διάφορων ειδών ζώων και φυτών αλλά και χιλιάδων ανθρώπινων πολιτισμών. Οι Ινδιάνοι της Τσιάπας, κι αυτοί που τους υποστηρίζουν σε όλο το ημισφαίριο, αγωνίζονται να διατηρήσουν μια ανθρώπινη διαφορετικότητα η οποία είναι τόσο πολύτιμη για όλους εμάς όσο είναι και για εκείνους.

ezln-flag

Η άρνηση της ανάπτυξης

Είναι η συγκεκριμενοποίηση των ποικίλων σχεδίων αυτοαξιοποίησης η οποία θεμελιώνει την πάλη των Ινδιάνων για αυτονομία όχι μόνο από το ιδεολογικό και πολιτικό υλικό της κυριαρχίας στο Μεξικό, αλλά επίσης από τις ευρύτερες καπιταλιστικές διαδικασίες συσσώρευσης-ως-επιβολή-της-εργασίας – οι οποίες στο νότο, φέρουν το όνομα «ανάπτυξη». Στο βορρά σπάνια συναντάμε αυτή τη χρήση του όρου, κι η χρήση του γίνεται συνήθως αναφορικά με την αναδιάρθρωση των σχέσεων ανάμεσα στις φτωχές κοινότητες και την μεγαλύτερη οικονομία, πχ κοινοτική ανάπτυξη, μητροπολιτική ανάπτυξη. Αλλά στο νότο η «ανάπτυξη» έχει υπάρξει όχι μόνο η ιδεολογία της καπιταλιστικής κυριαρχίας και των σοσιαλιστικών υποσχέσεων, αλλά επίσης μια στρατηγική επιλογή από την εποχή της ήττας της εμφανής αποικιοκρατίας.

Από την αρχή της επίθεσης του EZLN, σημαντικοί σχολιασμοί τόσο από το κράτος όσο κι από μια ποικιλία ανεξάρτητων συγγραφέων έχουν χρησιμοποιήσει τη γλώσσα των «δύο εθνών» για να μιλήσουν για την κατάσταση στη Τσιάπας – ο όρος έγινε κοινότοπος από τον Βρετανό συγγραφέα και πολιτικό του Συντηρητικού Κόμματος Benjamin Disraeli πάνω από έναν αιώνα πριν. Τα δύο έθνη, φυσικά, είναι από την μια πλευρά το Μεξικό η άναπτυξη του οποίου θα προωθηθεί από τη NAFTA, κι από την άλλη το «άλλο Μεξικό» το οποίο είναι οπισθοδρομικό κι έχει μείνει πίσω. Η τελική λύση που προτείνεται, όπως πάντα, είναι η «ανάπτυξη». Δεν αποτελεί έκπληξη ότι, σε λιγότερο από ένα μήνα απ’ την έναρξη της επίθεσης του EZLN και την μετέπειτα ήττα της κυβερνητικής στρατιωτικής αντεπίθεσης, η Μεξικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε τη δημιουργία μιας «Εθνικής Επιτροπής για Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Κοινωνική Δικαιοσύνη για τους Αυτόχθονες Λαούς» κι υποσχέθηκε περισσότερη αναπτυξιακή βοήθεια στην περιοχή για να επεκτείνει τις επενδύσεις που είχαν ήδη έγιναν μέσω του προηγούμενου αναπτυξιακού προγράμματος ονόματι Solidaridad [Αλληλεγγύη]. Στις 27 Ιανουαρίου επίσης ανακοινώθηκε πως αυτές οι περιφερειακές αναπτυξιακές προσπάθειες (κι άλλες σε παρόμοια «οπισθοδρομικά» κράτη) θα στηριχτούν από δάνεια της Παγκόσμιας Τράπεζας ύψους περίπου 640 εκατομμυρίων δολλαρίων [όπου αναφέρεται χρηματικό ποσό έχουμε συμπεριλάβει τον πληθωρισμό] – δάνεια τα οποία θα αυξήσουν το ήδη κλιμακωμένο διεθνές χρέος το οποίο έχει υπάρξει στην καρδιά της ταξικής πάλης στο Μεξικό από τις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Οι δημοσιευμένες απαντήσεις του EZLN σε αυτές τις προτάσεις έχουν εκφράσει τις μακροχρόνιες στάσεις πολλών αγροτών του Μεξικό κι αυτόχθονων πληθυσμών – έχουν αποκηρύξει αυτά τα αναπτυξιακά πλάνα ως απλώς άλλο ένα βήμα για την πολιτισμική τους αφομοίωση και τον οικονομικό τους αφανισμό. Τονίζουν πως ποτέ δεν υπήρξαν «δύο έθνη»· η Τσιάπας έχει ήδη υποφέρει 500 χρόνια καπιταλιστικής επιβολής της εργασίας – έχουν απλώς κρατηθεί στον πάτο της ιεραρχίας μισθού/εισοδήματος. Αξίζει να σημειωθεί πως, στην αρχική του πολεμική διακήρυξη, ο EZLN έγραψε «Χρησιμοποιούμε το μαύρο και το κόκκινο στη στολή μας ως το σύμβολο μας για τους εργάτες μας σε απεργία». (Δεν πρέπει να αποτελεί έκπληξη πως ο κρατικός διαπραγματευτής Camacho Solis έχει καλέσει όχι μόνο για ένα τέλος των εχθροπραξιών αλλά και για «επιστροφή στην εργασία»).

Οι Ινδιάνοι επίσης ξέρουν ότι περαιτέρω «ανάπτυξη» δεν σημαίνει την επιστροφή της γης τους ή της αυτονομίας τους. Σημαίνει μια συνέχιση του αποκλεισμού τους, όπου μετατρέπονται σε εξαθλιωμένους μισθωτούς ή σε ένα ρόλο πολύ γνωστό για τους Ινδιάνους των ΗΠΑ: αξιοθέατα της τουριστικής βιομηχανίας – ένα αγαπημένο «αναπτυξιακό πρόγραμμα» για περιοχές με «πρωτόγονους» ανθρώπους. Η κυβέρνηση, έγραφε ένας εκπρόσωπος του EZLN, βλέπει του Ινδιάνους «ως τίποτα περισσότερο από ανθρωπολογικά αντικείμενα, τουριστικά αξιοσημείωτα, ή μέρος ενός »Jurassic Park»». Για τα κυβερνητικά αναπτυξιακά προγράμματα; Οι άνθρωποι της Τσιάπας τα ξέρουν καλά: «Το πρόγραμμα για τη βελτίωση των συνθηκών της φτώχειας, αυτή η μικρή κηλίδα σοσιαλδημοκρατίας για την οποία το μεξικανικό κράτος μιλάει κι η οποία με τον Salinas de Gortari φέρει το όνομα Pronasol [ένα λεγόμενο “κοινωνικό αναπτυξιακό κονδύλιο”] είναι μια φάρσα η οποία κοστίζει δάκρυα αίματος σε όσους ζουν κάτω από τη βροχή και τον ήλιο». Σε μια δήλωση που εκδόθηκε στις 31 Ιανουαρίου, η Επαναστατική Μυστική Επιτροπή Αυτόχθονων-Γενική Διοίκηση (CCRI-CG) του EZLN τόνισε πως «η ομοσπονδοιακή κυβέρνηση ψεύδεται όταν μιλάει για εμάς… Δεν υπάρχει μεγαλύτερη διάρρηξη των κοινοτήτων από τον ποταπό θάνατο που τα ομοσπονδοιακά οικονομικά προγράμματα μας προσφέρουν».

Αλλά το σύμφωνο ελεύθερου εμπορίου θα ανοίξει τις αγορές των ΗΠΑ για τις μεξικανικές εξαγωγές σύμφωνα με τις υποσχέσεις των Salinas και Κλίντον· το Μεξικό θα αναπτυχθεί ταχύτερα. Κι αυτό επίσης ο EZLN το κατανοεί πολύ καλά. Η Τσιάπας είναι ήδη μια εξαγωγικά προσανατολισμένη οικονομία· πάντα ήταν: «οι νοτιοανατολικές περιοχές συνεχίζουν να εξάγουν πρώτες ύλες όπως έκαναν 500 χρόνια πριν, και συνεχίζουν να εξάγουν την κύρια παραγωγή του καπιταλισμού: θάνατο και εξαθλίωση». Είναι αυτό απλώς ρητορική; Ο EZLN ξέρει τα στοιχεία με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες: «Ο φυσικός πλούτος του κράτους δεν φεύγει μόνο από τους δρόμους. Η Τσιάπας χάνει αίμα από πολλές φλέβες: από αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου, ηλεκτρικές γραμμές, βαγόνια τραίνων, τραπεζικούς λογαριασμούς, φορτηγά και βανάκια, πλοία κι αεροπλάνα, μέσω κρυφών μονοπατιών. Αυτή η γη συνεχίζει να πληρώνει φόρο υποτελείας στους ιμπεριαλιστές: πετρέλαιο, ηλεκτρική ενέργεια, βοοειδή, χρήμα, καφές, μπανάνες, μέλι, κακάο, καπνός, ζάχαρη, σόγια, πεπόνια, σόργο, μάνγκο, οξυφοίνικες, αβοκάντο και τσιαπανικό αίμα ρέει ως αποτέλεσμα μερικών χιλιάδων δοντιών που βυθίζονται στον λαιμό του νοτιοανατολικού Μεξικού». Πράγματι νομίζουν οι Κλίντον και Salinas πως μπορούν να πουλήσουν εξαγωγικά προσανατολισμένη ανάπτυξη στους Ινδιάνους που είναι ήδη οδυνηρά εξοικειωμένοι με την αποστράγγιση του πλούτου της γης τους;

Η NAFTA επίσης ανοίγει τις εξαγωγές του Μεξικό προς τις ΗΠΑ, και από την μεριά των Ινδιάνων η πιο απειλητική από αυτές είναι του καλαμποκιού, η βασική καλλιέργεια τροφής για τους αυτόχθονες πληθυσμούς και μια σημαντική πηγή εισοδήματος σε μετρητά. Παρόλο που οι απορρίψεις τους των φτηνών εισαγωγών τροφίμων δεν έχει λάβει την ίδια κάλυψη από τα ΜΜΕ όπως αυτή των καλλιεργητών ρυζιού στην Ιαπωνία ή των Γάλλων αγροτών στην Ευρώπη (ενάντια στη GATT, Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου) η ιστορία είναι η ίδια: μια αναγνώριση πως μια πλημμύρα από φτηνά τρόφιμα παρηγμένη με μεθόδους υψηλής εντάσεως κεφαλαίου (συμπεριλαμβανομένων χημικών) στις ΗΠΑ θα ρίξει τις τιμές και θα τους διώξει από τη γη τους. Ήδη υποφέρουν από χαμηλές τιμές σε καφέ, άλλη μια καλλιέργεια που τους προσφέρει μετρητά, λόγω της απόσυρσης της κυβερνητικής στήριξης από αυτή την παραγωγή, οπότε ο ανταγωνισμός τους πηγάζει όχι από μια υπερδραστήρια φαντασία αλλά από πικρή εμπειρία. (Το οικονομικό χτύπημα από τις χαμηλές τιμές του καφέ έχει βαθύνει από τη διαταραχή της τρέχουσας συγκομιδής που προκλήθηκε από τη κρατική στρατιωτική αντεπίθεση. Ενώ η κυβέρνηση έχει φαινομενικά υποσχεθεί περίπου 18 εκατομμύρια δολλάρια ως έκτακτη βοήθεια, η Banrural έχει επίσης πει ότι δεν θα αλλάξει τα σχέδιά της περί κατασχέσεων σε χρεωμένους αγρότες).

Οι Ινδιάνοι επίσης ξέρουν πως ανάπτυξη σημαίνει οικολογική καταστροφή. Το παρακάτω απόσπασμα από ένα κείμενο του EZLN δυστυχώς θυμίζει τις εποχές που ο Καρλ Μαρξ περιγράφει στα πρώιμα οικονομικά γραπτά του για τους νέους νόμους στη Γερμανία που κήρυττε ως έγκλημα το να μαζεύουν οι αγρότες ξύλα στο δάσος. «Παίρνουν το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο κι αφήνουν τη σφραγίδα του καπιταλισμού ως ρέστα: οικολογική καταστροφή, γεωργικά υπολείμματα, υπερπληθωρισμό, αλκοολισμό, πορνεία και φτώχεια. Το κτήνος δεν ικανοποιείται κι επεκτείνει τα πλοκάμια του στο δάσος Λακαντόνα: οκτώ πετρελαϊκά κοιτάσματα βρίσκονται υπό διερεύνηση… Τα δέντρα πέφτουν και δυναμίτες εκρήγνονται στη γη όπου αγρότες δεν επιτρέπεται να κόψουν δέντρα για να καλλιεργήσουν τη γη. Κάθε δέντρο που κόβεται τους κοστίζει ένα πρόστιμο 10 κατώτατων μισθών και μια ποινή φυλάκισης. Οι φτωχοί δεν μπορούν να κόψουν δέντρα ενώ το πετρελαϊκό κτήνος, κάθε μέρα περισσότερο σε ξένα χέρια, μπορεί. Οι αγρότες τα κόβουν για να επιβιώσουν, το κτήνος για να λεηλατήσει… Παρόλη τη τάση της οικολογικής ευαισθητοποίησης, η εξόρυξη ξυλείας συνεχίζει στα δάση της Τσιάπας. Από το 1981 ως το 1989, 2.444.777 κυβικά μέτρα πολύτιμης ξυλείας και τροπικών δέντρων πάρθηκαν από τη Τσιάπας… Το 1988 οι εξαγωγές ξυλείας έφεραν έσοδα περίπου 155 δισεκατομμύρια πέσος [περίπου 8,7 δισεκατομμύρια δολλάρια], 6.000% περισσότερο από το 1980… Ο καπιταλισμός μας χρωστάει για κάθε τι που μας παίρνει».

Το πρόγραμμα του EZLN θα επέστρεφε τη γη στους λαούς της. Θα καταργούσε τα χρέη των αγροτών και θα διεκδικούσε αποπληρωμή του χρέους από εκείνους που έχουν εκμεταλλευτεί τον λαό και τη γη τους. Οι Ινδιάνοι της Τσιάπας θα ξεχνούσαν τα περί «ανάπτυξης» και θα ξεκινούσαν την ανοικοδόμηση του κόσμου τους. Δεν θα το έκαναν με έναν και μοναδικό τρόπο, μέσω ενός πλάνου σχεδιασμένου από μια κεντρική επιτροπή· θα το έκαναν με πολλούς τρόπους, ανάλογα με τις διαφορετικές αντιλήψεις τους, επεξεργασμένες και συντονισμένες μέσω συλλογικών προσπαθειών.

zapatista-ramirez2

Οι αυτόνομες διεκδικήσεις των γυναικών εντός του κινήματος των αυτόχθονων

Αυτή η άρνηση της ανάπτυξης έχει αναπτυχθεί ώστε να συμπεριλάβει την απόρριψη όχι μόνο των κυβερνητικά χρηματοδοτούμενων, δομημένων από-τα-πάνω-προς-τα-κάτω αναπτυξιακών σχεδίων και προγραμμάτων, αλλά επίσης και της ενίσχυσης κι ενδυνάμωσης παλιών αδικιών στη τσιαπανική κοινωνία και πολιτισμό. Μαζί με τον αγώνα ενάντια στη συγκεντροποίηση της γης, την εκμετάλλευση της μισθωτής εργασίας και της πολιτικής καταστολής, έχει επίσης αναπτυχθεί μια κριτική του ρατσισμού (διάκριση των Λατίνων/Ινδιανοϊσπανών ενάντια στους Ινδιάνους) και των έμφυλων ρόλων και του προσδιορισμού των γυναικών στον πάτο της κοινωνίας. Ο πατριαρχικός χαρακτήρας της μεξικανικής κοινωνίας είναι καλά γνωστός· αυτός των ινδιάνικων κοινοτήτων είναι λιγότερο αναγνωρισμένος αλλά συχνά όχι λιγότερο αληθινός. Ο αγώνας για την «επιβίωση» του ινδιάνικου πολιτισμού έχει επίσης εμπλέξει τον αγώνα για τον μετασχηματισμό του – από μέσα. Σε αυτή την περίπτωση, ως συνήθως, εκείνοι που έχουν υποφέρει περισσότερο έχουν υπάρξει στην πρώτη γραμμή του αγώνα για αλλαγή.

Στην παραδοσιακή ινδιανική κοινωνία, όταν η καλή γη ήταν δική τους, πριν εκδιωχθούν σε φτωχές δασικές γαίες συχνά πολύ μακρυά από καλές πηγές νερού, η ζωή δεν ήταν τόσο δύσκολη. Οι γεωργικές πρακτικές τους ήταν συνήθως εντάσεως γης παρά εντάσεως εργασίας και μπορούσαν να καρπωθούν μια πλούσια και ποικίλη συγκομιδή. Αλλά καθώς η γη τους απαλλοτριωνόταν, και γινόταν όλο και πιο δύσκολο να επιβιώσουν με ολοένα και λιγότερους πόρους, η ζωή γινόταν όλο και πιο δύσκολη, ειδικά για τις γυναίκες. Μερικές από τις παραδοσιακές τους εργασίες, όπως η προετοιμασία του φαγητού κι η καθαριότητα, πάντα συμπεριλάμβαναν πολύ δουλειά, αλλά η κατάσταση χειροτέρεψε. Για παράδειγμα, είναι γενικότερα οι γυναίκες Ινδιάνες που πρέπει να ξυπνήσουν από τα άγρια χαράματα για να αλέσουν καλαμπόκι για το ψωμί της ημέρας: τορτίγιες. Είναι γενικότερα οι Ινδιάνες γυναίκες που πρέπει να μεταφέρουν νερό για μαγείρεμα, πόση, καθάρισμα και μπάνιο. Είναι γενικότερα οι Ινδιάνες γυναίκες που κόβουν ξύλα για φωτιά (τώρα παράνομα) και τα μεταφέρουν σπίτι για μαγείρεμα. Είναι γενικότερα οι Ινδιάνες γυναίκες που μαγειρεύουν και προσέχουν τα παιδιά και τους αρρώστους. Αλλά η σκληρή δουλειά κάνει σκληρές γυναίκες -αν δεν τις σκοτώνει- και τέτοιες γυναίκες έχουν αμφισβητήσει τους παραδοσιακούς τους ρόλους.

Αυτή η αμφισβήτηση βρήκε στήριξη στον EZLN κι αποδοχή από τους ηγέτες του. Όχι μόνο οι γυναίκες ενθαρρύνθηκαν να ενταχθούν στον EZLN αλλά αντιμετωπίζονται, σύμφωνα με όλες τις αναφορές, ως ίσες στο σημείο που πολλές γυναίκες έχουν την ιδιότητα αξιωματικού, κι άντρες και γυναίκες αναμένεται να πραγματοποιήσουν τα βάρη της εργασίας και της μάχης ισότιμα. Όταν οι Ινδιάνες γυναίκες οργανώθηκαν σε δεκάδες κοινότητες για να φτιάξουν έναν κώδικα γυναικείων δικαιωμάτων, η ηγεσία του EZLN που απαρτίζεται από ηγέτες των Μάγιας (η CCRI-CG) υιοθέτησε τον κώδικα παμψηφεί. Ο «Νόμος των Γυναικών» περιλάμβανε τα δικαιώματα όλων των γυναικών, «ανεξαρτήτως φυλής, θρησκείας, χρώματος ή πολιτικών πεποιθήσεων», «να συμμετάσχουν στον αγώνα με όποιο τρόπο καθορίζει η επιθυμία κι η ικανότητά τους», το δικαίωμα να «δουλεύουν και να λαμβάνουν δίκαιο μισθό», το δικαίωμα να «αποφασίζουν τον αριθμό των παιδιών που θα έχουν και θα προσέχουν», το δικαίωμα να «συμμετέχουν στα ζητήματα της κοινότητας και να λαμβάνουν αποφάσεις αν είναι ελεύθερα και δημοκρατικά εκλεγμένες», το δικαίωμα (μαζί με τα παιδιά) σε «προτεραιότητα στην υγεία και σίτισή τους», το δικαίωμα να «επιλέγουν τον σύντροφό τους και να μην υποχρεώνονται σε γάμο», το δικαίωμα να «μην δέχονται βία τόσο από συγγενείς όσο και ξένους. Ο βιασμός κι η απόπειρα βιασμού θα τιμωρούνται αυστηρά», το δικαίωμα να «λαμβάνουν ηγετικές θέσεις στην οργάνωση [EZLN] και να κατέχουν στρατιωτικά αξιώματα στις επαναστατικές ένοπλες δυνάμεις», και τέλος πρόσβαση σε «όλα τα δικαιώματα κι υποχρεώσεις που οι επαναστατικοί νόμοι και κανονισμοί προβλέπουν». Σύμφωνα με μια αναφορά, όταν ένα από τα άρρενα μέλη της επιτροπής ειρωνεύτηκε «Το καλό είναι πως η σύζυγός μου δεν καταλαβαίνει Ισπανικά», ένας αξιωματικός του EZLN του είπε: «Τώρα την πάτησες, επειδή θα το μεταφράσουμε σε όλες τις γλώσσες [των Μάγιας]». Ξεκάθαρα, το παράθεμα αυτής της Διακήρυξης Δικαιωμάτων αντανακλά τόσο τα προβλήματα όσο και τους συνεχείς αγώνες των γυναικών εντός των διαφορετικών ινδιανικών πολιτισμών της Τσιάπας. Αυτό που είναι ασυνήθιστο και συναρπαστικό σχετικά με αυτές τις εξελίξεις είναι ότι αυτοί οι αγώνες δεν περιθωριοποιούνται ή μειώνονται μπροστά στα «ταξικά συμφέροντα», αλλά γίνονται αποδεχτοί ως αναπόσπαστα κομμάτια του επαναστατικού προγράμματος.

Συμπέρασμα;

Ξεκίνησα αυτή τη σύντομη ανάλυση διατυπώνοντας το ερώτημα αν η εξέγερση στη Τσιάπας είναι απλώς άλλη μια τοπική εξέγερση ή κάτι παραπάνω. Νομίζω πως είναι πολλά παραπάνω. Ενόσω καταλαβαίνουμε τις πηγές, τα κίνητρα και τις μεθόδους της, νομίζω πως μπορούμε να μάθουμε πολλά. Δεν προσφέρει μια φόρμουλα προς μίμηση· οι νέες οργανωτικές μορφές της δεν είναι ένα υποκατάστατο των παλαιότερων – λενινιστικών ή σοσιαλδημοκρατικών. Παρέχει κάτι διαφορετικό: ένα παράδειγμα που εμπνέει για το πως να αναζητηθεί μια λειτουργική λύση στο μετασοσιαλιστικό πρόβλημα της επαναστατικής οργάνωσης κι αγώνα. Οι αγώνες των Ινδιάνων στη Τσιάπας, όπως του αντιNAFTA κινήματος το οποίο έθεσε τα θεμέλια για την κυκλοφορία τους, επιδεικνύει το πως η οργάνωση μπορεί να προχωρήσει τοπικά, περιφερειακά και διεθνώς μέσω μιας ποικιλίας μορφών οι οποίες μπορούν να είναι αποτελεσματικές ακριβώς στο επίπεδο του να υφαίνουν ένα ύφασμα συνεργασίας για την επίτευξη των (συχνά αρκετά διαφορετικών) συμπαγών υλικών σχεδίων των συμμετάσχοντων. Γνωρίζουμε εδώ και κάποιο καιρό πως μια συγκεκριμένη οργάνωση μπορεί να αντικατασταθεί μόνο στην περίπτωση διαδικασιών οργάνωσης σε καταστάσεις μεγάλου κινδύνου. Είναι ένα μάθημα που μάθαμε με τον δύσκολο τρόπο σε έναν αγώνα για τα, κι έπειτα ενάντια στα, συνδικάτα και σοσιαλδημοκρατικά κι επαναστατικά κόμματα.

Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι η ανάδυση ενός ακριβώς τέτοιου υφάσματος συνεργασίας ανάμεσα στα πιο ποικιλόμορφα είδη ανθρώπων, συνδέοντας τομείς της εργατικής τάξης από το σύνολο της διεθνής ιεραρχίας μισθού κι εισοδήματος. Αυτό το ύφασμα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, από το πουθενά· έχει υφανθεί. Και στην ύφανσή του πολλά νήματα έσπασαν και ξαναδέθηκαν, ή νέοι κόμποι σχεδιάστηκαν για να αντικαταστήσουν εκείνους που δεν μπορούσαν να αντέξουν. Δεν είναι εύκολο να φτιάξεις μια αιώρα, για να χρησιμοποιήσουμε τον μεξικάνικο όρο, αλλά βλέπουμε πως είναι δυνατόν να γίνει.

Με πολλούς τρόπους, η εξέγερση στη Τσιάπας είναι μια παλιά ιστορία, 500 χρόνων. Αλλά είναι επίσης μια πολύ νέα κι ενθουσιώδης ιστορία. Η επίθεση του EZLN έλαβε χώρα εντός ενός διεθνούς κινήματος αυτόχθονων λαών, κι υποστηρίχτηκε από αυτό. Αυτό το ίδιο το κίνημα έχει δημιουργήσει πολλές διασυνδέσεις με άλλου είδους ανθρώπους, άλλους τομείς της εργατικής τάξης, από εργοστασιακούς εργάτες που φοβούνται πως θα χάσουν τη δουλειά τους, έως διανοητικούς εργάτες που χρησιμοποιούν τα πιο εξελιγμένα τεχνολογικά μέσα επικοινωνίας κι οργάνωσης που υπάρχουν. Απ’ όταν η άνοδος του καπιταλισμού προλεταριοποίησε τους περισσότερους ανθρώπους στον κόσμο, εκείνοι αγωνίζονται. Σε αυτούς τους ανθρώπους η απομόνωση σημαίνει αδυναμία κι ήττα, η σύνδεση σημαίνει δύναμη. Η σύνδεση έρχεται με μια αμοιβαία αναγνώριση και κατανόηση πως οι αγώνες μπορούν να είναι συμπληρωματικοί και αλληλοενισχυόμενοι. Όσο οι εργάτες σε ΗΠΑ και Καναδά έβλεπαν τους Μεξικανούς ως εξωγηίνους, κομμάτια του αγνώστου Τρίτου Κόσμου, το κεφάλαιο μπορούσε να χρησιμοποιεί τους τελευταίους εναντίον των πρώτων. Αλλά οι αγώνες σε όλη την ήπειρο έχουν προωθήσει έναν βαθμό ολοκλήρωσης πως τέτοια τύφλωση γίνεται όλο και πιο εύκολη να ξεπεραστεί. Ένα μέρος του έργου του αντιNAFTA κινήματος περιλάμβανε την εκτίμηση των κινδύνων και τη συζήτηση των εναλλακτικών προσεγγίσεων υπό το φως διαφορετικών καταστάσεων κι αναγκών. Μέρος του έργου περιλάμβανε την κυκλοφορία των αποτελεσμάτων αυτής της έρευνας κι αυτών των διαβουλεύσεων σε ένα ευρύτερο ακροατήριο. Το απότελεσμα υπήρξε η αρχή ενός μετασχηματισμού στη συνείδηση και κατανόηση της βορειοαμερικάνικης εργατικής τάξης και μια συνακόλουθη αύξηση της ικανότητάς της για συνεργασία στη βάση του αγώνα.

Σήμερα, η εξέγερση στη Τσιάπας επέφερε κινητοποίηση σε ολόκληρη την ήπειρο. Αλλά αυτή δεν είναι η μόνη τέτοια κινητοποίηση. Τα μεξικάνικα εργοστάσια τα οποία μπορούσαν κάποτε να καταστέλουν στρατευμένους εργάτες με ατιμωρησία, είναι τώρα αντικείμενο παρατήρησης και κύρωσης από εργάτες των ΗΠΑ και Καναδά οι οποίοι αυξάνουν την παρέμβασή τους για να περιορίσουν της καταστολή ακριβώς όπως οι στρατευμένοι αυτόχθονοι κι οι ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν παρέμβει για να βοηθήσουν τον EZLN. Πολυεθνικές επιχειρήσεις που μπορούσαν να δωροδοκήσουν Μεξικανούς αξιωματούχους και να ρίξουν τοξικά απόβλητα στις κοινότητες κοντά στα σύνορα, σήμερα υπόκεινται σε αυξημένο έλεγχο και σε επιβολή κυρώσεων από εργάτες κι οικολόγους. Όταν ο EZLN διεκδικεί, όπως έχει κάνει, οι μισθοί των εργατών στη Τσιάπας να εξισωθούν με αυτούς στον βορρά, είναι μια διεκδίκηση που κατανοείται και στηρίζεται από έναν αυξανόμενο αριθμό εργατών του βορρά, των οποίων οι μισθοί πέφτουν λόγω του «ανταγωνισμού» με το νότο. Όταν οι ινδιάνικες κοινότητες της Τσιάπας πολέμησαν για τη γη τους, η πράξη τους αυτή γίνεται αυξανόμενα κατανοητή απ’ όσους βρίσκονται αλλού όχι ως αντιδραστική αλλά ως το ισοδύναμο με τους αγώνες των μισθωτών εργατών για περισσότερα χρήματα, λιγότερη εργασία και περισσότερων ευκαιριών για ανάπτυξη εναλλακτικών στον καπιταλισμό.

Σήμερα, το κοινωνικό ισοδύναμο από ένα σεισμό προκλημμένο από τον EZLN στις 1 Ιανουαρίου βοά μέσα στη μεξικανική κοινωνία. Κάθε μέρα φέρνει αναφορές για ανθρώπους που κινούνται πέρα από την κατάπληξη και προβαίνουν σε δράση. Αγρότες κι Ινδιάνοι τελείως ανεξάρτητοι από τον EZLN υιοθετούν τις πολεμικές ιαχές του και καταλαμβάνουν δημοτικά κυβερνητικά κτήρια, κάνουν αποκλεισμούς σε τράπεζες και διεκδικούν τη γη τους και τα δικαιώματά τους. Φοιτητές κι εργάτες εμπνέονται όχι μόνο να «στηρίξουν τους αγρότες» αλλά να εξαπολύσουν τα δικά τους χτυπήματα ενάντια στην κυριαρχία κι εκμετάλλευση σε όλο το κοινωνικό εργοστάσιο. Πόσο μακρυά αυτοί οι μετασεισμοί θα φτάσουν και πόσο θα αλλάξουν τον κόσμο θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τον EZLN ή τους Ινδιάνους της Τσιάπας, αλλά κι από εμάς τους υπόλοιπους.

Ώστιν, Τέξας
14 Φεβρουαρίου 1994